بۇگىندە بۇقارانى الاڭداتىپ وتىرعان جايتتاردىڭ ءبىرى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگەنىڭ تاعدىرى. بيىل تامىز، قىركۇيەك ايلارىندا ەلدە ءبىر دوللاردىڭ قۇنى 382 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتادى. ارتىنشا ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىنا اسەر ەتۋ ماقساتىندا  ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنسيا جاساپ، دوللاردىڭ قۇنى قازىردە ءسال-سال باسەڭدەپ تۇر. ال ەندى جىلدىڭ سوڭىندا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قاتىستى قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟ بۇعان قاتىستى «جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ءبىر دوللار 400 تەڭگە بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامدار دا ايتىلىپ قالۋدا.  

«اناليتيك» تالداۋ ورتالىعىنىڭ ەكونوميست-ساراپشىسى ارمان ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا، تەڭگەگە قاتىستى بولجامدار اسا قۋانتپايدى. ەكونوميست-ساراپشى جىل اياعىندا دوللاردىڭ قىمباتتاپ، تەڭگەنىڭ تاعى ارزانداۋىنا جول بەرەتىن بىرنەشە فاكتورلاردى العا تارتتى.

- ءقازىر الەمدىك ەكونوميكالىق جاعداي اسا ءماز ەمەس. حالىقارالىق نارىقتا شيكىزات باعاسى تومەندەدى. سونداي-اق قازاقستانمەن نەگىزگى ساۋدا قارىم-قاتىناسىن جاسايتىن ەلدەردىڭ جاعدايى  اۋىرلاپ تۇر. مىسالى، الىس-بەرىس ساۋدادا ءبىزدىڭ ەڭ نەگىزگى سەرىكتەستەرىمىز  رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق احۋالى تۇراقسىز.  باتىستىڭ سانكسياسىنا ءتۇسىپ وتىرعان رەسەيدە ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تومەندەۋى قازاقستانعا اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. رۋبل قۇلدىراسا، ءبىزدىڭ تەڭگەمىز دە سوڭىنان ەرەدى.  كەشە عانا رەسەيدىڭ قارجى ءمينيسترى انتون سيلۋانوۆ رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك وبليگاسيالارىنىڭ قۇنى ءتۇسىپ جاتقانىن، بۇعان قوسا رەسەيدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كوپشىلىگى رەسەي ورتالىق بانكىنەن قولداۋ قارجى سۇراپ وتىرعانىن، ەلدەگى قارجىلىق سەكتورداعى احۋال مۇشكىل ەكەنىن ءمالىم ەتتى. مۇنداي جاعداي «ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋىن ودان ءارى جالعايدى» دەدى سيلۋانوۆ.  ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، رەسەي تاريحىندا 1998 جىلدان بەرى ءۇش مارتە داعدارىس ورىن الدى. ىلە-شالا قازاقستاندا دا 1999 جىلى، 2010 جىلى، 2014 جىلى ديەۆالۆاسيا جاسالىندى. سوندىقتان تەك شيكىزات باعاسىنىڭ ارزانداۋى عانا ەمەس، كورشى ەلدەردەگى قالىپتاسىپ وتىرعان ەكونوميكالىق احۋالدىڭ دا تەڭگەگە كەرى اسەر ەتەتىنى داۋسىز،- دەدى ەكونوميست-ساراپشى ارمان مۋسين.

ءبىز ساراپشى مامان ايتىپ وتىرعانداي، رەسەيدە ورىن العان ءۇش داعدارىس بارىسىندا ءرۋبلدىڭ قالاي قۇنسىزدانعانىن، ارتىنشا ونىڭ ىزىنەن تەڭگەنىڭ قالاي ەرگەنىن ارنايى گرافيكامەن كورسەتتىك. تومەندەگى سىزباعا قاراساق، راسىمەن دە مامان ءسوزىنىڭ جانى بار ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.

ساراپشى مامان ارمان ءمۋسيننىڭ بايىپتاۋىنشا، تەڭگە بيىلعى جىل باسىنان بەرى الەمدەگى ءالسىز ۆاليۋتالاردىڭ قاتارىنان كورىنىپ تۇر. بۇل رەتتە ءتىزىمنىڭ باسىندا رەسەيدىڭ ءرۋبلى، ۋكراينانىڭ گريۆناسى تۇرسا، تەڭگە ءالسىز ۆاليۋتالار تىزىمىندە سەگىزىنشى ورىندى يەمدەنىپتى.

- ءقازىر ءبىر عانا رەسەي مەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى قۇنسىزدانىپ جاتقان جوق. ارمەنيانىڭ، ءازىربايجاننىڭ، ارگەنتينانىڭ، سيريانىڭ، ۇلتتىق ۆاليۋتالارى 25 پايىزعا دەيىن قۇنسىزدانعان. ىرگەمىزدەگى قىرعىزدىڭ سومى 10 پايىزعا قۇنىن جوعالتقان.  مۇنىڭ ناقتى سەبەبى شيكىزات باعاسىنىڭ ارزانداۋى عانا ەمەس، بۇل ارادا اقش پەن قىتايدىڭ  اراسىنداعى سالقىندىق تا الەم ەكونوميكاسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. اقش فەدەرالدىق ساقتىق قور جۇيەسى  ءقازىر سىرتقى ەلدەرگە بەرەتىن نەسيەلىك ستاۆكاسىن 0،25 پايىزدان، 0،50 پايىزعا كوتەردى. مۇنداي ارەكەتتى اقش دوللاردىڭ قۇنىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاساپ وتىر. دوللاردىڭ قۇنى ارتسا سىرتقى قارىزدى دوللارمەن الاتىن مەملەكەتتەرگە بۇل ءتيىمسىز.  بۇدان تەك اقش-تىڭ پايداسى ەسەلەنەدى. مىنە، وسىنداي جاعداي دا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا سالماق سالىپ، ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتەدى،- دەدى ارمان مۋسين.

ال حالىقارالىق ەكونوميكا سالاسىن زەرتتەۋشى ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، ساراپشى داۋرەن ارىننىڭ ايتۋىنشا، كەلەر جىلى ءتىپتى  قازاقستاندا 1 دوللار 400 تەڭگە بولۋى  ابدەن مۇمكىن.

- كەزىندە اقش كەڭەس وكىمەتىن ىدىراتۋ ءۇشىن مۇناي وندىرەتىن مەملەكەتتەرگە مۇنايدى كوپتەپ وندىرۋگە تاپسىرىس بەردى. وسىدان بارىپ حالىقارالىق نارىقتا مۇنايدىڭ كولەمى ارتتى. نارىقتا مۇناي  كوبەيگەننەن كەيىن ونىڭ باعاسى دا تومەندەپ 1989 جىلى كسرو ىدىرادى. ءقازىر حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك الەم بويىنشا تاۋلىگىنە 92، 4 ملن باررەل مۇناي تۇتىنىلادى دەپ وتىر. شيكى مۇنايدى ەكسپورتقا شىعارا بەرۋدىڭ ناتيجەسى وسىعان اكەلىپ سوقتىردى. نارىقتا مۇناي كوپ بولعاننان كەيىن ونىڭ باعاسى دا تۇسە بەرەدى. ەگەر بولاشاقتا وپەك (مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ حالىقارالىق ۇيىمى –اۆت.) ءىرى كولەمدە مۇناي شيكىزاتىن ەكسپورتتايتىن ەلدەرگە ءوندىرىس كولەمىن تومەندەتۋدى مىندەتتەمەسە، وندا مۇناي باعاسى ودان ءارى تومەندەي بەرەدى. ال مۇناي باعاسى تومەندەگەن سايىن مۇناي شيكىزاتىنان پايدا تاپقىسى كەلەتىن ەلدەردىڭ بيۋدجەتى ورتايادى. مۇندايدا تەك قانا قازاقستان ەمەس، ەكونوميكاسى مۇنايدان تۇسەتىن تۇسىمگە بايلانعان ءبىراز ەلدەرگە ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن قۇنسىزداندىرۋعا تۋرا كەلەدى.  جالپى، كەلەر جىلى الەمدىك نارىقتا مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى 75 دوللار بولسا، ۇلتتىق بانك ءبىر دوللاردىڭ قۇنىن 370-375 تەڭگە باعامىمەن ۇستاپ تۇرا الادى. ال مۇناي باعاسىنا قاتىستى «باررەلىنە 65-60 دوللارعا تومەندەيدى» دەگەن بولجامدار ايتىلىپ قالۋدا. وندا، ارينە، تەڭگەنى ارزانداتۋعا تۋرا كەلەدى. مۇندايدا ەلدە ءبىر دوللار 400 تەڭگە بولۋى ابدەن مۇمكىن. ولاي ەتپەسەك، ەكسپورتتان ءتۇسىم تۇسپەي قالادى.  ەكسپورتتان ءتۇسىم تۇسپەسە، ءبىزدىڭ بيۋدجەت ورتايا بەرەدى. ەكسپورتەرلار اۋقىمدى تولەمدى دوللارمەن جاسايتىندىقتان ولار ءۇشىن قىمبات دوللار ءتيىمدى،-دەدى ەكونوميست-ساراپشى داۋرەن ارىن.

نەگىزىنەن، ەكونوميست-عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، 1993 جىلدان 2014 جىلعا دەيىن دوللاردىڭ باعامى جىلجىمالى تۇردە باياۋ كوتەرىلىپ وتىرعان. 2016 جىلدان بەرى تەڭگە كۇرت قۇنسىزدانىپ 2016 جىلى ەلدە ءبىر دوللار 360 تەڭگەنى قۇراسا، بيىلعى جىلى ءبىر دوللاردىڭ قۇنى جوعارىدا ءسوز ەتكەنىمىزدەي،  370-375، ءتىپتى 380 تەڭگەگە دەيىن جەتتى.

بۇعان قاتىستى دەرەكتەردى دە ءبىز ارنايى سىزبامەن كورسەتۋدى ءجون كوردىك. تومەندەگى سىزبادا 1993-2014 جىلدار ارالىعىندا دوللاردىڭ قالاي باياۋ ءوسىپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى.

جالپى، ماماندار سىرتقى نارىقتان بولەك ىشكى نارىقتا دا دوللاردىڭ بەدەلدى ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. بۇل رەتتە «بارومەتر» ماركەتينگتىك تالداۋ ورتالىعىنىڭ  قارجىگەرى جاسۇلان ماقسۇتوۆ ءبىز ءۇشىن تەڭگەنى تەگەۋرىندى ەتۋدىڭ اۋىلى الىستاۋ ەكەنىن اشىپ ايتتى.

 - بىزدە دوللار قىمباتتاي باستاسا ءبىتتى، قولىندا قارجىسى بار قاۋىم جاپپاي دوللار ساتىپ الا باستايدى. ءتىپتى دەپوزيتتە جيناقتالعان قارجىلارىنا دوللار ساتىپ الاتىنداردى كورىپ ءجۇرمىز. دەپوزيتتى دە دوللارمەن جيناقتاساق،  سەنىمدىرەك بولادى دەيتىندەر دە بار. وسىدان بارىپ ىشكى نارىقتا دا دوللاردىڭ بەدەلى ارتىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. جالپى، كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىن تىعىرىقتان الىپ شىعاتىن وتاندىق ءوندىرىستى جەتىلدىرۋ ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. مىسالى، جۇڭگو ەلىن الايىقشى، جۇڭگو وتاندىق ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ ارقىلى الىپ دەرجاۆاعا اينالدى. ءقازىر الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتىندە جۇڭگو ونىمدەرى كەڭىنەن ساتىلادى. جۇڭگو ءونىمىن تۇتىنبايتىن بىردە-بىر ەل جوق دەسە دە بولادى. اقش قانشا جەردەن ازۋىن كورسەتىپ وتىرسا دا جۇڭگو سىر بەرىپ وتىرعان جوق. سەبەبى ول وتاندىق وندىرىسىنە سەنەدى. ەكونوميكانى شيكىزاتقا بايلاۋ كەز كەلگەن ەلدى جارعا جىعادى. تەك شيكىزاتتان تۇسەتىن تۇسىمگە سەنسەك، ەكونوميكا ارتقا شەگىنە بەرەدى. وتاندىق ءوندىرىستى جۇيەلى تۇردە قولداۋ جانە ودان تۇراقتى تۇردە  ءونىم ءوندىرىپ، پايدا كورىپ وتىرۋ جايى رەتكە كەلمەي، تەڭگەنى تەگەۋرىندى ەتە المايمىز. وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ دامىماسا، ۇلتتىق ۆاليۋتا قۇنسىزدانا بەرەدى. تەڭگەگە سەنىم جوعالىپ، دوللاردىڭ بەدەلى ارتا بەرەدى،- دەدى جاسۇلان ماقسۇتوۆ.

قارلىعاش زارىققان قىزى